The Ṛgveda Samhitā is the fount of all religious, spiritual and philosophical systems that originated in India. It contains the seeds of all subsequent developments. And yet, it is misunderstood even by people who claim to be Vedic scholars or experts in Hinduism.
I have seen two categories of views on the Veda Samhitās. The first view is that of western Indologists and academics who, since the time of Max Muller, see the mantras as nothing but primitive and childish prayers to gods asking for material benefits, without any higher spiritual content. This category sees a gradual "development" or "progress" in maturity from the Samhitās to the Upaniṣads, which are the sole containers of philosophy, metaphysics and higher subtle thought. In fact, this category is of the opinion that the Upaniṣads represent a revolt against the prevalent Vedic religion represented by the so-called ritualistic Samhitās and Brāhmaṇas and the institution of yajña. Many, and probably the vast majority of, modern-day thinkers, scholars and laypeople are of the same view.
The second view is that of some Indian scholars such as Aurobindo, Dayanand Sarasvati, and their followers and admirers. According to this category, the Samhitās contain knowledge encrypted in symbols that has been ignored by tradition. And this category goes to extreme lengths trying to attribute strange new-age psychological interpretations to the deities. In effect, this category tries to force-fit their ideas into the Samhitā texts, and the result is a strange, highly concocted, artificial and unusable meaning of the mantras. According to this category, the Samhitās alone contain the original, uncorrupted philosophy of the Vedas, and the Upaniṣads are deviations and corruptions.
I find that both the above categories are equally incorrect, simplistic and inadequate explanations of the complex Vedic corpus. Even a cursory glance at the Samhitās, Brāhmaṇas, Āraṇyakas and Upaniṣads shows the common thread running through all of them. That is why tradition has grouped these together under the term Veda. The above two categories of incorrect views result from the arrogance and presumption that they themselves have better knowledge of the Vedas than the tradition of thousands of years, whose adherents solely dedicated their entire lives to the study and analysis of the Vedas. I shall write a future article on the concordance between the Samhitās and Upaniṣads.
I had previously shown the deep spiritual and metaphysical meanings of Agni in the Ṛgveda (here, here and here). I had also shown (here) that the traditional commentary of Sāyaṇācārya recognizes appropriately the spiritual symbolism present in the mantras.
Here, I shall provide another example of the spiritual knowledge present in the Ṛgveda Samhitā, and its recognition in the traditional commentary of Sāyaṇācārya.
The present sūktam is Ṛgveda 6.9, whose ṛṣi is Bharadvāja Bārhaspatya and devatā is Agni Vaiśvānara.
To me, this hymn is quintessentially Vedāntic in its vocabulary and expression. It is surprisingly "modern" in its candid expression of the internal process of self-realization, and yet, it is undoubtedly one of the most ancient Vedic hymns, as also its author is a very ancient seer in the Vedic lineage. This again proves to me that the entire Vedic corpus contains the same metaphysics throughout. I shall present Sāyaṇa's commentary where the mantra appears to be cryptic or where it has multiple meanings, and hence his commentary shows the traditional understanding of the spiritual meaning of the mantra.
अहश्च कृष्णमहरर्जुनं च वि वर्तेते रजसी वेद्याभिः ।
वैश्वानरो जायमानो न राजावातिरज्ज्योतिषाग्निस्तमांसि ॥१॥
ahaśca kṛṣṇamahararjunaṃ ca vi vartete rajasī vedyābhiḥ |
vaiśvānaro jāyamāno na rājāvātirajjyotiṣāgnistamāṃsi ||
"The dark day (i.e. night) and the bright day (i.e. day) which enliven all creatures keep turning around by means of well-known signs. Vaiśvānara, being born like a king, dispells darkness with his light."
Sāyaṇa: "... रजसी स्वस्वभासा सर्वं जगद्रञ्जयन्तौ .... यद्वा रजसी द्यावापृथिव्यौ । ... एतच्च वैश्वानराग्नेराज्ञया ... । " -- "rajasī means the pair which illuminate or enliven everything by their brilliance. The other meaning of rajasī is the earth and heaven. ... All this comes from the will of Agni Vaiśvānara."
नाहं तन्तुं न विजानाम्योतुं न यं वयन्ति समरेऽतमानाः ।
कस्य स्वित्पुत्र इह वक्त्वानि परो वदात्यवरेण पित्रा ॥२॥
nāhaṃ tantuṃ na vijānāmyotuṃ na yaṃ vayanti samare'tamānāḥ |
kasya svitputra iha vaktvāni paro vadātyavareṇa pitrā ||
"I do not know the warp (tantu) nor do I know the woof (otu) nor that which they weave in the gathering. Whose son shall here talk about the subject, through his father who was recent?"
Sāyaṇa: "वैश्वानरस्य महत्त्वमाख्यास्यन्नृषिस्तदर्थं यज्ञं वस्त्रात्मकतया रूपयन् तस्य दुर्ज्ञानत्वमनया प्रतिपादयतीति यज्ञवादिनो मन्यन्ते । पटं यज्ञलक्षणं देवयजने सततं चेष्टमानाः ऋत्विजः तन्तूनोतूंश्च संतन्वन्ति । वस्त्ररूपेण निष्पादयन्तीत्यर्थः । इह अस्मिन् लोके कस्य स्वित् कस्य खलु पुत्रः मनुष्यः वक्तव्यानि परस्तादमुष्मिन् लोके वर्तमानो यः सुर्यः तस्य पित्रा अवस्तादस्मिन् लोके वर्तमानेन वैश्वानराग्निनानुशिष्टः सन् वदेत्? न कश्चिदपि प्रवदितुं शक्नोतीत्यर्थः । रूपकतया जगत्सृष्टेर्दुर्ज्ञानत्वमनया प्रतिपादयतीत्यात्मविदो मन्यन्ते । तन्तून् तन्तुस्थानानि वियदादीन्यपञ्चीकृतानि भूतानि न विजानामि । ओतून् पञ्चीकृतानि स्थूलान्योतुस्थानीयान्यपि वियदादीनि न विजानामि । न च तत्कार्यं पटस्थानीयं प्रपञ्चं विजानामि यं प्रपञ्चं सततं चेष्टमानाः संसारिणो वयन्ति उत्पादयन्ति । तेषां भोगार्थमीश्वरः सृजतीति कर्तृत्वमुपचर्यते । इहास्मिन्विषये परस्ताद्बुद्धेरविषये वक्तव्यानीमान्यवरेण अर्वाचीनेन सृष्ट्युत्तरकालमुत्पन्नेन पित्रा स्वजनकेनानुशिष्टः सन् कस्य खलु पुत्रः वदेत् । स्वोत्पत्तेः प्राचीनं वृत्तान्तमजानानः कश्चिदपि न वदेदित्यर्थः ।"
"According to the school of ritualistic interpretation, the ṛṣi is trying to describe the greatness of Vaiśvānara through the symbolism of the yajña as a fabric, and expresses the difficulty of knowing it. The ever-active priests weave the warp and woof of this fabric. The ṛṣi is giving an analogy of the sun in heaven as the son, and Agni Vaiśvānara on earth as the father, and asks, which human can talk about these deep topics having been instructed by his father? The meaning is that nobody can. According to the school of metaphysics or spiritual interpretation, this is a symbolism for the universe whose creation is a mystery and cannot be known. The warp symbolizes the undifferentiated subtle elements, and the woof symbolizes the differentiated gross elements. The creatures living in the universe are constantly weaving this fabric by their activities. Or this fabric has been woven by the creator for the enjoyment of the creatures. So being here (in this universe), to talk about things that are beyond the intellect, nobody who has been instructed by their human father (whose birth is recent compared to the universe), can talk about these things. Having not understood the ancient source of their origin, nobody can talk about these mysteries."
स इत्तन्तुं स विजानात्योतुं स वक्त्वान्यृतुथा वदाति ।
य ईं चिकेतदमृतस्य गोपा अवश्चरन्परो अन्येन पश्यन् ॥३॥
sa ittantuṃ sa vijānātyotuṃ sa vaktvānyṛtuthā vadāti |
ya īṃ ciketadamṛtasya gopā avaścaranparo anyena paśyan ||
"He knows the warp and the woof, and he speaks the truths from time to time. He who sees all this, is the protector of immortality, and he roams below, while seeing through another above."
Sāyaṇa: "यद्यपि उक्तेन प्रकारेण दुर्ज्ञानानि तथाप्येतानि वैश्वानरोऽग्निः जानाति वदति चेत्यनया प्रतिपादयति । स एव वैश्वानरोऽग्निः तन्तुस्थानीयानि गायत्र्यादीनि छन्दांसि स्तुतशस्त्राणि तथा ओतुस्थानीयानि यजूंष्याध्वर्यवाणि च कर्माणि वि जानाति । ऋतुथा काले काले तत्तदनुष्ठानसमये वक्तव्यानि वदेत् । अवस्तात् भूलोके पार्थिवाग्निरूपेण संचरन् परस्ताद्दिवि सूर्यात्मना सर्वं जगत् प्रकाशयन् इमानि परिदृश्यमानानि सर्वाणि भूतानि जानाति । यद्वा । स एव तन्तुं तन्तुस्थानीयानि सूक्ष्मभूतानि विजानाति नान्यः कश्चित् । तथौतुमोतुस्थानीयानि स्थूलभूतानि च स एव विजानाति । स एव वक्तव्यान्युपदेष्टव्यानि काले काले यदा यदा विद्यासंप्रदायोच्छेदस्तदा तदा वदेत् । कोऽसौ यो विजानीयाद्वदेच्चेत्यत आह । यो वैश्वानरो विश्वनरात्मकः परमात्मामृतत्वस्य विमोक्षणस्य गोपा रक्षिता अवस्तात् संसारदशायां चरन् अन्तःकरणोपेतः जीवात्मभावेन संचरन् परस्तादविद्याया ऊर्ध्वं वर्तमानेनान्येनोक्तविलक्षणेन निरुपाधिकेन सच्चिदादिलक्षणेन रूपेण पश्यन् सर्वं जगत्प्रकाशयन् इमानि जानाति । तथा च परमात्मानं प्रकृत्य श्रूयते -- ’तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति’ (श्वेउ ६।१४)"
"(Ritualistic interpretation): These mysteries are known to Agni Vaiśvānara. He alone, Agni Vaiśvānara, knows the warp symbolizing the various chandases and the woof symbolizing the ritualistic works of the Yajus. He speaks from time to time as in during the regular times of performance of the rituals. He moves on the earth in the form of the terrestrial fire while seeing all creatures in the form of the sun giving light to the entire universe. Or else:
(Spiritual/metaphysical interpretation): He alone, Agni Vaiśvānara, knows the warp symbolizing the subtle elements and the woof symbolizing the gross elements. He alone speaks the secret teaching from time to time when the lineage of knowledge is broken among humans. Who is this who knows and shall speak? He who is known as Vaiśvānara, who is present in all living creatures, the Paramātman, the protector of immortality, i.e. Mokṣa. He moves in the world as the Jīvātman conjoined with the mind, and sees the universe through the higher form, beyond Avidyā, and defined as Saccidānanda without attributes. This form illuminates the entire universe. Hence it is said in the Śruti: "Everything shines because He shines, by His light everything is lit up" (Śvet. Up. 6.14)"
अयं होता प्रथमः पश्यतेममिदं ज्योतिरमृतं मर्त्येषु ।
अयं स जज्ञे ध्रुव आ निषत्तोऽमर्त्यस्तन्वा३ वर्धमानः ॥४॥
ayaṃ hotā prathamaḥ paśyatemamidaṃ jyotiramṛtaṃ martyeṣu |
ayaṃ sa jajñe dhruva ā niṣatto'martyastanvā3 vardhamānaḥ ||
"He is the first invoker, see Him, this immortal light within mortals. He is born firm and he is omnipresent (i.e. present everywhere), and being immortal he grows through a body."
(This is pretty straightforward, and it is quite clear from Sāyaṇa's commentary).
ध्रुवं ज्योतिर्निहितं दृशये कं मनो जविष्ठं पतयत्स्वन्तः ।
विश्वे देवाः समनसः सकेताः एकं क्रतुमभि वि यन्ति साधु ॥५॥
dhruvaṃ jyotirnihitaṃ dṛśaye kaṃ mano javiṣṭhaṃ patayatsvantaḥ |
viśve devāḥ samanasaḥ saketāḥ ekaṃ kratumabhi vi yanti sādhu ||
"This firm light, that is bliss, that is subtler than the mind, is hidden within the senses (or creatures). All the deities, with one intention and one intelligence, surround Him, the doer of deeds."
Sāyaṇa: "ध्रुवं निश्चलं मनसः तस्मादपि जविष्ठं अतिशयेन वेगवत् ईदृशं वैश्वानराख्यं ज्योतिः पतयत्सु गच्छत्सु जङ्गमेषु प्राणिषु अन्तः मध्ये निहितं प्रजापतिना स्थापितम् । किमर्थम् । दर्शनार्थम् । किं च सर्वे देवाः समानमनस्काः समानप्रज्ञाश्च सन्तः एकं मुख्यं गन्तारं वा क्रतुं कर्मणां कर्तारं सम्यक् आभिमुख्येन विविधं प्राप्नुवन्ति सेवन्त इत्यर्थः । यद्वा । पतयत्सु गच्छत्सु प्राणिष्वन्तर्मध्ये हृदये मनो जविष्ठं मनसोऽप्यतिशयेन वेगयुक्तं ध्रुवं निश्चलं निर्विकल्पम् । तथा च वाजसनेयकं -- "अनेजदेकं मनसो जवीयः" (वा सं ४०।४) इति । ज्योतिर्ब्रह्म चैतन्यं निहितम् । न केनचित् स्थापितम् । "यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्" (तै आ ८।१) इति हि श्रूयते । किमर्थम् । दृशये दर्शनार्थम् । ज्ञानेन हि सर्वं जानन्ति । दीव्यन्तीति देवा इन्द्रियाणि । विश्वे सर्वे देवाः सर्वाणीन्द्रियाणि चक्षुराद्याः समनसो मनसा सह वर्तमानाः सकेताः सतेजस्काः सन्त एकमद्वितीयं क्रतुं सृष्ट्यादीनां कर्मणां कर्तारं विश्वनरात्मकं परमात्मानमभिलक्ष्य साधु सम्यक् वि यन्ति विविधं गच्छन्ति । देवा एव वेममभि वि यन्ति । आभिमुख्येन विविधमुपयन्ति । उपासत इत्यर्थः । तथा च श्रूयते -- "तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम्" (बृ उ ४/४/१६) इति ।"
"(Adhibhūtam/adhidaivatam) The firm light called Vaiśvānara, which is subtler than the mind, is placed within the creatures by Prajāpati for the sake of the vision. And all the gods with common mind and common consciousness serve this one doer of actions. Or else:
(Adhyātmam) Within the creatures, i.e. in the heart, there is hidden a firm and independent light that is subtler than the mind. As the Vājasaneyi text says: "The unmoving one that is faster than the mind" (Iśa. Up. 4). The light is Brahman consciousness. It is not established by anyone, i.e. it is there by its own nature. As the Śruti says: "Whoever knows this that is hidden in the heart in the highest space" (Tai. Up. 2.1). The purpose of this light is to have the vision, because by this vision one knows everything. The senses are called Devas because they shine or because they go forth. So the senses along with the mind approach this One Doer from various directions. This Doer is the Vaiśvānara, the omnipresent Paramātman, who does various deeds such as creation, etc. Or the Devas worship Vaiśvānara. As it is said in the Śruti: "The Devas worship the Light of lights, the Immortal." (Br. Up. 4.4.16)."
वि मे कर्णा पतयतो वि चक्षुर्वी३दं ज्योतिर्हृदय आहितं यत् ।
वि मे मनश्चरति दूरआधीः किं स्विद् वक्ष्यामि किमु नू मनिष्ये ॥६॥
vi me karṇā patayato vi cakṣurvī3daṃ jyotirhṛdaya āhitaṃ yat |
vi me manaścarati dūraādhīḥ kiṃ svid vakṣyāmi kimu nū maniṣye ||
"My ears fly forth, and my eyes fly forth striving to see this Light hidden within the heart. My mind wanders far in search of it, what shall I speak of, and what shall I think?"
(This verse almost appears modern in its candid description of the internal processes when the sage is in rapture of his vision of the Light, when he has lost himself in the One Consciousness, such that he is beyond speech and thought. The last phrase "किं स्विद् वक्ष्यामि किमु नू मनिष्ये - kim svid vakṣyāmi kimu nū maniṣye" is an exact paraphrase of "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह - yato vāco nivartante aprāpya manasā saha", "From which speech and mind turn back, not having reached" of Taittirīya Upaniṣad.)
Sāyaṇa: "वैश्वानरं श्रोतुकामस्य मम कर्णौ वि पतयतः विविधं गच्छतः । श्रोतव्यानां तदीयगुणानां बहुत्वात् । तथा वैश्वानरं दिदृक्षमाणस्य मम चक्षुः इन्द्रियं वि पतयति विविधं गच्छति । द्रष्टव्यानां तदीयरूपाणां बहुत्वात् । तथा ज्योतिः प्रकाशकं हृदये हृदयपुण्डरीके आहितं निहितं यत् बुद्ध्याख्यं तत्त्वं इदमपि वि पतयति विविधं गच्छति वैश्वानरात्मानं ज्ञातुम् । अपि च दूरआधीः । दूरे विप्रकृष्टे विषय आधीराध्यानं यस्य तादृशम् । मे मदीयं मनः च वि चरति विविधं प्रवर्तते । एवमहमहमिकया सर्वेष्विन्द्रियेषु प्रवृत्तेषु किं स्वित् अहं वैश्वानरस्य रूपमिति वक्ष्यामि । किमु नु किमु खलु संप्रति मनिष्ये मनसा प्रपत्स्ये । वैश्वानरस्य गुणानामनन्तत्वात् मन्दप्रज्ञेन मया ज्ञातुं न शक्यत इत्यर्थः ।"
"Desirous of hearing Vaiśvānara, my ears go forth in different directions due to His infinite qualities to be heard. Desirous of seeing Him, my sight goes forth due to the infinite forms to be seen. The light established in the heart also strives to know the Vaiśvānara Ātman. Thus with all the senses striving to know Him, and since they fail, what can I say and what can I think about it? (i.e. He is beyond the senses, but I have already found Him as the immortal light within my heart)."
विश्वे देवा अनमस्यन् भियानास्त्वामग्ने तमसि तस्थिवांसम् ।
वैश्वानरोऽवतूतये नोऽमर्त्योऽवतूतये नः ॥७॥
viśve devā anamasyan bhiyānāstvāmagne tamasi tasthivāṃsam |
vaiśvānaro'vatūtaye no'martyo'vatūtaye naḥ ||
"All the gods bowed down in fear in front of you, Agni, when you were hidden in the darkness. May Vaiśvānara protect us, may the Immortal One protect us."
This verse is quite clear and needs no explanation. However, there is a deep metaphysics associated with the "Agni hidden in the darkness", which I have discussed in detail in my Agni: Part 3 article.
Saturday, April 18, 2020
Thursday, April 9, 2020
शङ्करः लोकशङ्करः (श्रीमदादिशङ्कराचार्यानामुपरि)
शङ्करभगवत्पादानां विषये किञ्चिल्लेखनीयमिति मनोऽकरोत् :)
तादृशां महामहिमानां विषये लिखितुं तु सर्वथानर्होऽहम् । तथापि स्वाध्यायसाधनापूजनरूपेषु वीक्ष्येदम् यथामति यथाज्ञानं लघुप्रबन्धम् प्रस्तूयते । कतिपयमासानन्तरं संस्कृतभाषायां वाक्प्रचलति, तर्हि प्रायः न पूर्वकृतप्रबन्धवत् सौष्ठवम् गृह्णातीदम् ।
शङ्कराचार्याणां जीवनचरित्रं तु केवलं दन्तकथासु गुरुपरम्पराविश्वासेषु प्रशंसाग्रन्थेषु च विद्यते । तेषु “शङ्करदिग्विजयम्” इत्येतस्मिन् प्रायेणान्येभ्य अधिकतरं विस्ताराः प्राप्यन्ते । तेष्वपि कियान् भागः साक्षात्सत्यमित्यवधारयितुमशक्यम् । केषांचनानुसारेण शङ्करः अणिमाद्यष्टसिद्धीनवाप्य जनानामुपरि ताः प्रयुक्तवानिति श्रूयते, परं न तस्य निश्चितसत्यत्वं प्रतिपादयितुं शक्यम् । तर्हि केवलं सुप्रसिद्धघटनाः अत्रोल्लिख्यन्ते ।
सामान्यदन्तकथानुसारेण, शङ्करः बाल्य एव सुतीक्ष्णमतिः सन् सर्वे वेदाः सर्वाणि च शास्त्राणि अन्तर्गमयित्वा अत्यन्तमेधावी आसीत् । सः परमसाम्प्रदायिकानां नम्बूतिरिब्राह्मणानां संन्यासवर्ज्यानां कुटुम्बे जज्ञे । तर्हि शङ्करः स्वपरिवारसम्प्रदायं विरुध्य संन्यासं स्वीचकार । प्रायेणैषा ह्येव घटना संकेतरूपेण कथिता यत् स एकदा नद्यां नक्राक्रान्तः सन् केवलं तदा मुक्तोऽभवद्यदा स्वमातुः संन्यासस्वीकारस्यानुमतिं प्राप्तवान् ।
परम्परानुसारेण स अष्टमे वर्षे संन्यासं स्वीकृत्य द्वात्रिंशत्तमे वर्षे परमपदं प्राप्तवान्, तेन चतुर्विंशतिवर्षाणि तावत्यल्पावधौ मानवानूह्यकर्माणि साधितवान्, तस्मादेव तं साक्षाद्दक्षिणामूर्तेरवतारं मन्यामहे । पश्यामश्चेत्, प्रत्येकविषये अमानुषसाधनानि कृतवान् ।
सिद्धान्ते त्वप्रतिममद्वैतं केवलतर्कशुद्धरीत्या प्रतिपेदे प्रचचार च । एतस्मात्पूर्वं तु बादरायणादाभ्यानेका आचार्याः उपनिषद्दर्शनं सुव्यवस्थितरीत्या प्रतिपादयितुमयतन्त । तेषु प्रयत्नेषु ब्रह्मसूत्रनिबन्धस्तु सर्वोत्कृष्ट इत्यत्र न कोऽपि संशयः । परं तत्र वेदवाक्यविश्वासोपरि सिद्धान्तः प्रस्तुतः । तन्न नास्तिकेभ्यः प्रत्यायकं, वेदवाक्यानादरत्वात् । तर्हि शङ्करः प्रथमं शुद्धतर्कप्रतिपादनेन सिद्धान्तं सुसंस्थाप्य, तदनन्तरं वेदोपनिषदृषिदर्शनस्य चात्मानुभवस्य च शुद्धतर्कप्रतिपाद्येन सह सुसंवादित्वं दर्शितवान् । तस्य ब्रह्मसूत्रस्योपरि शारीरकभाष्यस्य प्रधानभूतं वाक्यमिदं — “य एव हि निराकर्ता तस्यात्मत्वात्” इति तर्केण यदि पश्यामः स्वस्यैवास्तित्वं निराकर्तुं सर्वोऽप्यशक्तः, तर्हि स्वस्यैवान्तस्तममस्तित्वमेव परमसाक्षी परमचेता परमानन्दी इत्यात्मन अपरोक्षानुभूतिः ब्रह्मसाक्षात्कारश्च ।
लौकिके तु सर्वप्रसिद्धं साक्षादमानुषकर्म तु प्राचीनभरतवर्षस्य चतुर्ष्वपि दिक्षु पर्यटनं च मठस्थापनं च । तस्मिन्नसौकर्ये काले पर्वत-नदी-वन-मृग-जनपदादि आपत्सु मध्ये एकाङ्गी सन् पदैव कथं स देशस्याद्यन्तं चचार इति तूहातीतमेव । परं यदि तस्य मनसि वैदिकधर्मानुशासितभारतस्यैक्यं सुस्पष्टं नासीत्, तर्हि नैव सः दक्षिणायां शृङ्गेर्यां, उदीच्यां बदरिकाश्रमे, प्राच्यां पुर्यां, प्रतीच्यां द्वारकायां समानमठानां स्थापनं कुर्यात् । न वाप्येताः प्रदेशाः परस्परमज्ञाताः — अतिप्राचीनकालादेव वैदिकधर्मः एतेषु प्रदेशेषु जाज्वल्यमान आसीत् । तस्मादेव समानसंस्कृतिधर्मेषु तेषु विविधप्रदेशेषु वेदमूलस्यैव स्वसिद्धान्तस्य प्रचारः सुकर आसीत् । इदं आधुनिकपण्डितंमन्यमानानां पाश्चात्यदुःसिद्धान्तगतानुगतिकानां बुद्धिजीविभ्रान्तानां यदपमतोऽस्ति “भारतस्यैक्यं केवलं मुगलानां वाङ्ग्लानां वा शासने कृतं” इति, तमपमतं खण्डशः भिनत्ति ।
तत ऊर्ध्वं तेन षण्मतं च पञ्चायतनपूजाविधिं च स्थाप्य भारतस्य पुरातन वैदिकधर्मस्य च साम्प्रदायिकदेवतार्चनक्रमस्य च पुनरुत्थानं पुनरुज्जीवनं च कृतवान् । तस्माद् यद् बौद्धस्य जीवननिराकरणं च “सर्वं दुःखमयं” इत्याग्रहं चानुत्साहं चासीत्, तं निवार्य जीवनोल्लासं च सर्वतोमुखप्रगतिं च “सर्वस्मिन् ब्रह्मस्वरूप आनन्द एव” इत्याग्रहं स्थापितम् ।
बौद्धस्य ऐकान्तिकं दृष्टिकोणं निरस्य, वैदिकधर्मस्य वैश्विक समष्टिदृष्टिकोणस्य पुनःस्थापनं, प्रायेण शङ्करभगवत्पादानां यशस्तमा संसिद्धिरिति वक्तुं न कोऽप्यतिशयः ।
अत्राद्वैतसिद्धान्तस्य प्रति एकमन्यथाग्राहं निवारणीयम् । “ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या” इति कथितकथनं कथञ्चिदप्यनुकूलसूत्रत्वेन साधु वासाधु वा प्रभूततया सर्वैरुपयुक्तं प्रतिभाति । न शङ्करेण क्वापि जगन्मिथ्येत्युक्तम् । तेन तु प्रज्ञानस्य विविधाः स्तराः प्रतिपादिताः यथा — प्रातिभासिकं, व्यावहारिकं, पारमार्थिकं — इति । पूर्वपूर्वादपरापरः स्तरः सत्यतरः, परं न कोऽपि स्तरः साक्षान्मिथ्या । तस्मिन् तस्मिन् स्तरे यदा स्थित्वा प्रज्ञानमनुभवति, स स स्तरः सर्वथा सत्यमेव ।
अस्याः भ्रान्तेः एकः दुष्परिणामः यद् व्यावहारिक-पारमार्थिक-स्तरयोरभेदत्वं मूढतया मन्यन्ते केचन प्राज्ञंमन्यमानाः । एतेषां सुसंमूढानां हिन्दूनामनुसारेण, यद्यपि सर्वं तद्ब्रह्मैव, तर्हि जगति व्यवहारसमयेऽपि सर्वे जनाः, सर्वे मताः, सर्वे मतानुयायिनः समानतयैव द्रष्टव्याः व्यवहार्याश्चेति । एतन्नाद्वैतसिद्धान्तः । यदि कश्चिन्मां हन्तुमुत्सुक आगच्छन्नस्ति, तर्हि सर्वसामर्थ्येन स्वरक्षणं कर्तुं मम जन्मसिद्धाधिकारोऽस्ति । स्वरक्षणसाधनं कदाचित् रिपुच्छेदनेन भवेत्, कदाचित् केवलं रोधनेन भवेत्, परं नैवाकर्मणा स्वरक्षणं सिध्यति । अत्र हिन्दूधर्मस्य शरीरमिति संकेतः । यदि कश्चिदाक्रामकः विदेशी मताभासः हिन्दूधर्मस्योपरि आघाताः वारंवारं कुर्वन्नेवास्ति (न केवलं भौतिकाघाताः, अपि तु सांस्कृतिकाः, जनसंख्याकाः, राजनैतिकाः, इत्यादि), तर्हि तमापत्कारकं रिपुं सकर्मकतया, बुद्धिमत्तया, रोधनं वा संहारो वा स्वधर्मकर्मानुष्ठानस्य प्रथमं पदम् ।
यदि शङ्करभगवत्पादानामेव चरितं पश्यामः, न सः केरलस्थे स्वगृहे एव स्थात्वा विचारितवान् — “अहो, सर्वं खल्विदं ब्रह्मैव, तर्हि सर्वं समानं, तर्हि ममाद्वैतप्रचारे वाप्रचारे वा, बौद्धस्य निरसने वानिरसने वा न किञ्चिदन्तरं वर्तते । अहमत्रैव किमप्यकुर्वन् तिष्ठामि” इति । सोऽतिदुष्करपरिश्रमेण सनातन वैदिकधर्मस्य संरक्षणमकरोत् । तत्त्वेवाद्वैतसिद्धान्तस्य प्रमाणभूतमनुष्ठानम् यद् व्यावहारिक-पारमार्थिक-स्तरयोरन्तरं सुसंज्ञात्वा सम्यगाचरणे प्रयोगः ।
“श्रुति-स्मृति-पुराणानामालयं करुणालयं । नमामि भगवत्पादं शङ्करं लोकशङ्करम् ॥”
तादृशां महामहिमानां विषये लिखितुं तु सर्वथानर्होऽहम् । तथापि स्वाध्यायसाधनापूजनरूपेषु वीक्ष्येदम् यथामति यथाज्ञानं लघुप्रबन्धम् प्रस्तूयते । कतिपयमासानन्तरं संस्कृतभाषायां वाक्प्रचलति, तर्हि प्रायः न पूर्वकृतप्रबन्धवत् सौष्ठवम् गृह्णातीदम् ।
शङ्कराचार्याणां जीवनचरित्रं तु केवलं दन्तकथासु गुरुपरम्पराविश्वासेषु प्रशंसाग्रन्थेषु च विद्यते । तेषु “शङ्करदिग्विजयम्” इत्येतस्मिन् प्रायेणान्येभ्य अधिकतरं विस्ताराः प्राप्यन्ते । तेष्वपि कियान् भागः साक्षात्सत्यमित्यवधारयितुमशक्यम् । केषांचनानुसारेण शङ्करः अणिमाद्यष्टसिद्धीनवाप्य जनानामुपरि ताः प्रयुक्तवानिति श्रूयते, परं न तस्य निश्चितसत्यत्वं प्रतिपादयितुं शक्यम् । तर्हि केवलं सुप्रसिद्धघटनाः अत्रोल्लिख्यन्ते ।
सामान्यदन्तकथानुसारेण, शङ्करः बाल्य एव सुतीक्ष्णमतिः सन् सर्वे वेदाः सर्वाणि च शास्त्राणि अन्तर्गमयित्वा अत्यन्तमेधावी आसीत् । सः परमसाम्प्रदायिकानां नम्बूतिरिब्राह्मणानां संन्यासवर्ज्यानां कुटुम्बे जज्ञे । तर्हि शङ्करः स्वपरिवारसम्प्रदायं विरुध्य संन्यासं स्वीचकार । प्रायेणैषा ह्येव घटना संकेतरूपेण कथिता यत् स एकदा नद्यां नक्राक्रान्तः सन् केवलं तदा मुक्तोऽभवद्यदा स्वमातुः संन्यासस्वीकारस्यानुमतिं प्राप्तवान् ।
परम्परानुसारेण स अष्टमे वर्षे संन्यासं स्वीकृत्य द्वात्रिंशत्तमे वर्षे परमपदं प्राप्तवान्, तेन चतुर्विंशतिवर्षाणि तावत्यल्पावधौ मानवानूह्यकर्माणि साधितवान्, तस्मादेव तं साक्षाद्दक्षिणामूर्तेरवतारं मन्यामहे । पश्यामश्चेत्, प्रत्येकविषये अमानुषसाधनानि कृतवान् ।
सिद्धान्ते त्वप्रतिममद्वैतं केवलतर्कशुद्धरीत्या प्रतिपेदे प्रचचार च । एतस्मात्पूर्वं तु बादरायणादाभ्यानेका आचार्याः उपनिषद्दर्शनं सुव्यवस्थितरीत्या प्रतिपादयितुमयतन्त । तेषु प्रयत्नेषु ब्रह्मसूत्रनिबन्धस्तु सर्वोत्कृष्ट इत्यत्र न कोऽपि संशयः । परं तत्र वेदवाक्यविश्वासोपरि सिद्धान्तः प्रस्तुतः । तन्न नास्तिकेभ्यः प्रत्यायकं, वेदवाक्यानादरत्वात् । तर्हि शङ्करः प्रथमं शुद्धतर्कप्रतिपादनेन सिद्धान्तं सुसंस्थाप्य, तदनन्तरं वेदोपनिषदृषिदर्शनस्य चात्मानुभवस्य च शुद्धतर्कप्रतिपाद्येन सह सुसंवादित्वं दर्शितवान् । तस्य ब्रह्मसूत्रस्योपरि शारीरकभाष्यस्य प्रधानभूतं वाक्यमिदं — “य एव हि निराकर्ता तस्यात्मत्वात्” इति तर्केण यदि पश्यामः स्वस्यैवास्तित्वं निराकर्तुं सर्वोऽप्यशक्तः, तर्हि स्वस्यैवान्तस्तममस्तित्वमेव परमसाक्षी परमचेता परमानन्दी इत्यात्मन अपरोक्षानुभूतिः ब्रह्मसाक्षात्कारश्च ।
लौकिके तु सर्वप्रसिद्धं साक्षादमानुषकर्म तु प्राचीनभरतवर्षस्य चतुर्ष्वपि दिक्षु पर्यटनं च मठस्थापनं च । तस्मिन्नसौकर्ये काले पर्वत-नदी-वन-मृग-जनपदादि आपत्सु मध्ये एकाङ्गी सन् पदैव कथं स देशस्याद्यन्तं चचार इति तूहातीतमेव । परं यदि तस्य मनसि वैदिकधर्मानुशासितभारतस्यैक्यं सुस्पष्टं नासीत्, तर्हि नैव सः दक्षिणायां शृङ्गेर्यां, उदीच्यां बदरिकाश्रमे, प्राच्यां पुर्यां, प्रतीच्यां द्वारकायां समानमठानां स्थापनं कुर्यात् । न वाप्येताः प्रदेशाः परस्परमज्ञाताः — अतिप्राचीनकालादेव वैदिकधर्मः एतेषु प्रदेशेषु जाज्वल्यमान आसीत् । तस्मादेव समानसंस्कृतिधर्मेषु तेषु विविधप्रदेशेषु वेदमूलस्यैव स्वसिद्धान्तस्य प्रचारः सुकर आसीत् । इदं आधुनिकपण्डितंमन्यमानानां पाश्चात्यदुःसिद्धान्तगतानुगतिकानां बुद्धिजीविभ्रान्तानां यदपमतोऽस्ति “भारतस्यैक्यं केवलं मुगलानां वाङ्ग्लानां वा शासने कृतं” इति, तमपमतं खण्डशः भिनत्ति ।
तत ऊर्ध्वं तेन षण्मतं च पञ्चायतनपूजाविधिं च स्थाप्य भारतस्य पुरातन वैदिकधर्मस्य च साम्प्रदायिकदेवतार्चनक्रमस्य च पुनरुत्थानं पुनरुज्जीवनं च कृतवान् । तस्माद् यद् बौद्धस्य जीवननिराकरणं च “सर्वं दुःखमयं” इत्याग्रहं चानुत्साहं चासीत्, तं निवार्य जीवनोल्लासं च सर्वतोमुखप्रगतिं च “सर्वस्मिन् ब्रह्मस्वरूप आनन्द एव” इत्याग्रहं स्थापितम् ।
बौद्धस्य ऐकान्तिकं दृष्टिकोणं निरस्य, वैदिकधर्मस्य वैश्विक समष्टिदृष्टिकोणस्य पुनःस्थापनं, प्रायेण शङ्करभगवत्पादानां यशस्तमा संसिद्धिरिति वक्तुं न कोऽप्यतिशयः ।
अत्राद्वैतसिद्धान्तस्य प्रति एकमन्यथाग्राहं निवारणीयम् । “ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या” इति कथितकथनं कथञ्चिदप्यनुकूलसूत्रत्वेन साधु वासाधु वा प्रभूततया सर्वैरुपयुक्तं प्रतिभाति । न शङ्करेण क्वापि जगन्मिथ्येत्युक्तम् । तेन तु प्रज्ञानस्य विविधाः स्तराः प्रतिपादिताः यथा — प्रातिभासिकं, व्यावहारिकं, पारमार्थिकं — इति । पूर्वपूर्वादपरापरः स्तरः सत्यतरः, परं न कोऽपि स्तरः साक्षान्मिथ्या । तस्मिन् तस्मिन् स्तरे यदा स्थित्वा प्रज्ञानमनुभवति, स स स्तरः सर्वथा सत्यमेव ।
अस्याः भ्रान्तेः एकः दुष्परिणामः यद् व्यावहारिक-पारमार्थिक-स्तरयोरभेदत्वं मूढतया मन्यन्ते केचन प्राज्ञंमन्यमानाः । एतेषां सुसंमूढानां हिन्दूनामनुसारेण, यद्यपि सर्वं तद्ब्रह्मैव, तर्हि जगति व्यवहारसमयेऽपि सर्वे जनाः, सर्वे मताः, सर्वे मतानुयायिनः समानतयैव द्रष्टव्याः व्यवहार्याश्चेति । एतन्नाद्वैतसिद्धान्तः । यदि कश्चिन्मां हन्तुमुत्सुक आगच्छन्नस्ति, तर्हि सर्वसामर्थ्येन स्वरक्षणं कर्तुं मम जन्मसिद्धाधिकारोऽस्ति । स्वरक्षणसाधनं कदाचित् रिपुच्छेदनेन भवेत्, कदाचित् केवलं रोधनेन भवेत्, परं नैवाकर्मणा स्वरक्षणं सिध्यति । अत्र हिन्दूधर्मस्य शरीरमिति संकेतः । यदि कश्चिदाक्रामकः विदेशी मताभासः हिन्दूधर्मस्योपरि आघाताः वारंवारं कुर्वन्नेवास्ति (न केवलं भौतिकाघाताः, अपि तु सांस्कृतिकाः, जनसंख्याकाः, राजनैतिकाः, इत्यादि), तर्हि तमापत्कारकं रिपुं सकर्मकतया, बुद्धिमत्तया, रोधनं वा संहारो वा स्वधर्मकर्मानुष्ठानस्य प्रथमं पदम् ।
यदि शङ्करभगवत्पादानामेव चरितं पश्यामः, न सः केरलस्थे स्वगृहे एव स्थात्वा विचारितवान् — “अहो, सर्वं खल्विदं ब्रह्मैव, तर्हि सर्वं समानं, तर्हि ममाद्वैतप्रचारे वाप्रचारे वा, बौद्धस्य निरसने वानिरसने वा न किञ्चिदन्तरं वर्तते । अहमत्रैव किमप्यकुर्वन् तिष्ठामि” इति । सोऽतिदुष्करपरिश्रमेण सनातन वैदिकधर्मस्य संरक्षणमकरोत् । तत्त्वेवाद्वैतसिद्धान्तस्य प्रमाणभूतमनुष्ठानम् यद् व्यावहारिक-पारमार्थिक-स्तरयोरन्तरं सुसंज्ञात्वा सम्यगाचरणे प्रयोगः ।
“श्रुति-स्मृति-पुराणानामालयं करुणालयं । नमामि भगवत्पादं शङ्करं लोकशङ्करम् ॥”
Saturday, March 28, 2020
Vyaṣṭi and Samaṣṭi in Vedic philosophy
The concepts of Vyaṣṭi (व्यष्टि) and Samaṣṭi (समष्टि) are quite apt in describing the outlook and perspective of someone who has truly imbibed and internalized Vedic philosophy.
Vyaṣṭi denotes the individuality and separateness of things, and Samaṣṭi denotes the integral wholeness. There are other similar pairs of words to denote this pair of opposites — such as, vyāsa (to analyze or expand or differentiate) and samāsa (to contract or merge or integrate).
In the Vedas, the ṛṣis do not miss even the tiniest aspect of the universe in their universal rapturous vision of the complex and intricate interconnectedness of everything. The poetic genius of the ṛṣis is exalted by their deep enlightenment of the ultimate reality in its manifestation as the universe, even as it remains itself.
Vedic philosophy is unique in the world for its concepts of vyaṣṭi and samaṣṭi. Enlightenment or realization of the ultimate reality cannot happen without witnessing both vyaṣṭi and samaṣṭi together. The superficial separateness of things should lead to a recognition of the deeper connection, and the deep oneness of everything should be seen in expressions of diversity and variety in the universe.
This dynamism is at the heart of the nature of reality called Brahman. If this give-and-take dynamism between separateness and unity was not true, then we would not exist as individuals and yet be capable of recognizing the unity underlying diverse things. It is our own innermost nature that gives evidence.
This is abundantly evident in the Vedas. For example, the one and same Agni is said to be Indra, Mitra, Varuna, and all other gods:
त्वे विश्वे सहसस्पुत्र देवास्त्वमिन्द्रो दाशुषे मर्त्याय ॥
tvamagne varuṇo jāyase yattvaṁ mitro bhavasi yatsamiddhaḥ |
tve viśve sahasasputra devāstvamindro dāśuṣe martyāya ||
"You, Agni, are Varuṇa when born, and you are Mitra when kindled. O Son of Strength, in you are all the gods, and you are Indra to the mortal worshiper."
In this verse, it is clear that Agni is identified with all the other gods, and in fact is said to envelop all gods. The verses following this one elaborate on Agni's identity with other named gods. A similar theme is found in Gṛtsamada Bhārgava's hymn RV 2.1 where Agni is literally identified with nearly all the named gods of the Vedic pantheon. [1][2][3]
Another example is the famous refrain in RV 3.55: “mahad devānām asuratvam ekam”— “Great is the single asura-ness of the gods”. [4]
And yet, all the gods also have their individuality. They are all also worshiped individually with their own characteristic features and feats (līlā).
This is the exemplar of the dynamism of vyaṣṭi and samaṣṭi.
Even in the Upaniṣads, the state of Brahman is described as a negation of all worldly pairs of opposites (samaṣṭi), and at the same time, as the source of all those opposites (vyaṣṭi).
For example, Chāndogya Upaniṣad 3.14.2,4:
“सत्यसङ्कल्प सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तः” — “satyasaṅkalpa sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ sarvamidamabhyāttaḥ”
“That Brahman is one whose every imagination becomes reality, who performs all actions, who smells everything, tastes everything, and envelops everything.”
And also, Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad 2.1.20:
“स यथोर्णनाभिस्तन्तुनोच्चरेद्यथाग्नेः क्षुद्राः विस्फुलिङ्गाः व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति” — “sa yathorṇanābhistantunoccaredyathāgneḥ kṣudrāḥ visphuliṅgāḥ vyuccarantyevamevāsmādātmanaḥ sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve devāḥ sarvāṇi bhūtāni vyuccaranti”
“Just as a spider creates its own web and moves around in it, just as small sparks fly out from a big fire, exactly the same way from this Ātman all energies, all worlds, all gods and all things have emerged.”
So the above examples demonstrate the vyaṣṭi aspect.
At the same time, Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad 3.8.8:
“अस्थूलमनण्वह्रस्वमदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोऽवाय्वनाकाशमसङ्गमरसमगन्धमचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनोऽतेजस्कमप्राणममुखममात्रमनन्तरमबाह्यं न तदश्नाति किंचन न तदश्नाति कश्चन” — “asthūlamanaṇvahrasvamadīrghamalohitamasnehamacchāyamatamo'vāyvanākāśamasaṅgamarasamagandhamacakṣuṣkamaśrotramavāgamano'tejaskamaprāṇamamukhamamātramanantaramabāhyaṃ na tadaśnāti kiṃcana na tadaśnāti kaścana”
“It is not gross, not subtle, not short, not long, not red, not wet, not shadowy, not dark, not windy, not spacious, not connected to anything, does not taste anything, smell anything, see anything, hear anything, say anything, think anything. It is not bright, not breathing, has no mouth, has no measure, has no interior or exterior. It does not eat anything, nor does anything eat it.”
And also, Māṇḍūkya Upaniṣad 7:
“नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञं नाप्रज्ञं अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यम्” — “nāntaḥprajñaṃ na bahiṣprajñaṃ nobhayataḥprajñaṃ na prajñaṃ nāprajñaṃ adṛṣṭamavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇamacintyamavyapadeśyam”
“It is neither internal consciousness nor external consciousness, nor both. It is not conscious nor unconscious. It is unseen, non-transactionable, ungraspable, without definition, unthinkable, without representation.”
The above examples demonstrate the samaṣṭi aspect.
Admittedly, the Upaniṣads contain more teachings on samaṣṭi, as seen in the various meditation aids such as madhuvidyā (Bṛ Up) and pañcāgni vidyā (Ch Up). This is because Upaniṣads are specifically meant to be pedagogical texts for the spiritual aspirant (sādhaka), whereas the Samhitā mantras are the expressions of deep vision of the ṛṣis who are the spiritually accomplished (siddha). The siddha has seen both the samaṣṭi and vyaṣṭi aspects of reality, and sings ecstatically about both of those aspects. The sādhaka must focus on moving from the vyaṣṭi of the everyday world to the samaṣṭi.
Obviously from the above discussion, we see that the vyaṣṭi-samaṣṭi pair has meaning only in a realm of existence which exhibits aspects of both. If the frame of reference is always purely one of them and never the other, then from that frame there can be no realization of either of them. This is a paradox that has also seen a lot of thought in Hindu tradition—
For example, even in the Ṛgveda, RV 10.129.7:
“यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन्त्सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद” — “yo asyādhyakṣaḥ parame vyomantso aṅga veda yadi vā na veda”
“The one who is the supreme, in the highest realm, he alone knows, or maybe he does not know.”
This mantra is wrongly interpreted as expressing agnostic or atheistic views. All it is saying is that the state of Brahman is the state of pure samaṣṭi, where there is nothing other than Brahman for it to know. So Brahman knows only itself, or it is as good as saying it knows nothing.
Another example is from classical Advaita teachings, where the significance of a human birth is emphasized repeatedly. It is only humans who are fortunate enough to experience the vyaṣṭi-samaṣṭi pair through the three states of consciousness (waking-dreaming-deep sleep). The realization of Ātman through the analysis of the three states (avasthā-traya-nyāya) is an important part of Advaita pedagogy. Here, the teaching is that the gods are so unfortunate because they do not experience the dreaming and deep sleep states, and hence they cannot attain the same realization of Ātman as human beings, and must take birth as human beings to attain mokṣa. Of course, this is a paradox of post-Vedic theology where the Devas are a separate class of beings subordinate to Brahman. Whereas in reality, the Devas are already part of the frame of existence of pure samaṣṭi of Brahman, which is why they do not have dreams or sleep.
References:
[1] Essential Nature of Agni in the Rig Veda
[2] Agni -- Part 2: Supreme ingularity, reconciliation of opposites
[3] Agni -- Part 3: Divine Darkness, or Light withing the Darkness, or Divine Death, or Death before Life
[4] Asura in the Rig Veda
Vyaṣṭi denotes the individuality and separateness of things, and Samaṣṭi denotes the integral wholeness. There are other similar pairs of words to denote this pair of opposites — such as, vyāsa (to analyze or expand or differentiate) and samāsa (to contract or merge or integrate).
In the Vedas, the ṛṣis do not miss even the tiniest aspect of the universe in their universal rapturous vision of the complex and intricate interconnectedness of everything. The poetic genius of the ṛṣis is exalted by their deep enlightenment of the ultimate reality in its manifestation as the universe, even as it remains itself.
Vedic philosophy is unique in the world for its concepts of vyaṣṭi and samaṣṭi. Enlightenment or realization of the ultimate reality cannot happen without witnessing both vyaṣṭi and samaṣṭi together. The superficial separateness of things should lead to a recognition of the deeper connection, and the deep oneness of everything should be seen in expressions of diversity and variety in the universe.
This dynamism is at the heart of the nature of reality called Brahman. If this give-and-take dynamism between separateness and unity was not true, then we would not exist as individuals and yet be capable of recognizing the unity underlying diverse things. It is our own innermost nature that gives evidence.
This is abundantly evident in the Vedas. For example, the one and same Agni is said to be Indra, Mitra, Varuna, and all other gods:
- Vasuśruta Ᾱtreya, RV 5.3.1
त्वे विश्वे सहसस्पुत्र देवास्त्वमिन्द्रो दाशुषे मर्त्याय ॥
tvamagne varuṇo jāyase yattvaṁ mitro bhavasi yatsamiddhaḥ |
tve viśve sahasasputra devāstvamindro dāśuṣe martyāya ||
"You, Agni, are Varuṇa when born, and you are Mitra when kindled. O Son of Strength, in you are all the gods, and you are Indra to the mortal worshiper."
In this verse, it is clear that Agni is identified with all the other gods, and in fact is said to envelop all gods. The verses following this one elaborate on Agni's identity with other named gods. A similar theme is found in Gṛtsamada Bhārgava's hymn RV 2.1 where Agni is literally identified with nearly all the named gods of the Vedic pantheon. [1][2][3]
Another example is the famous refrain in RV 3.55: “mahad devānām asuratvam ekam”— “Great is the single asura-ness of the gods”. [4]
And yet, all the gods also have their individuality. They are all also worshiped individually with their own characteristic features and feats (līlā).
This is the exemplar of the dynamism of vyaṣṭi and samaṣṭi.
Even in the Upaniṣads, the state of Brahman is described as a negation of all worldly pairs of opposites (samaṣṭi), and at the same time, as the source of all those opposites (vyaṣṭi).
For example, Chāndogya Upaniṣad 3.14.2,4:
“सत्यसङ्कल्प सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तः” — “satyasaṅkalpa sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ sarvamidamabhyāttaḥ”
“That Brahman is one whose every imagination becomes reality, who performs all actions, who smells everything, tastes everything, and envelops everything.”
And also, Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad 2.1.20:
“स यथोर्णनाभिस्तन्तुनोच्चरेद्यथाग्नेः क्षुद्राः विस्फुलिङ्गाः व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति” — “sa yathorṇanābhistantunoccaredyathāgneḥ kṣudrāḥ visphuliṅgāḥ vyuccarantyevamevāsmādātmanaḥ sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve devāḥ sarvāṇi bhūtāni vyuccaranti”
“Just as a spider creates its own web and moves around in it, just as small sparks fly out from a big fire, exactly the same way from this Ātman all energies, all worlds, all gods and all things have emerged.”
So the above examples demonstrate the vyaṣṭi aspect.
At the same time, Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad 3.8.8:
“अस्थूलमनण्वह्रस्वमदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोऽवाय्वनाकाशमसङ्गमरसमगन्धमचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनोऽतेजस्कमप्राणममुखममात्रमनन्तरमबाह्यं न तदश्नाति किंचन न तदश्नाति कश्चन” — “asthūlamanaṇvahrasvamadīrghamalohitamasnehamacchāyamatamo'vāyvanākāśamasaṅgamarasamagandhamacakṣuṣkamaśrotramavāgamano'tejaskamaprāṇamamukhamamātramanantaramabāhyaṃ na tadaśnāti kiṃcana na tadaśnāti kaścana”
“It is not gross, not subtle, not short, not long, not red, not wet, not shadowy, not dark, not windy, not spacious, not connected to anything, does not taste anything, smell anything, see anything, hear anything, say anything, think anything. It is not bright, not breathing, has no mouth, has no measure, has no interior or exterior. It does not eat anything, nor does anything eat it.”
And also, Māṇḍūkya Upaniṣad 7:
“नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञं नाप्रज्ञं अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यम्” — “nāntaḥprajñaṃ na bahiṣprajñaṃ nobhayataḥprajñaṃ na prajñaṃ nāprajñaṃ adṛṣṭamavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇamacintyamavyapadeśyam”
“It is neither internal consciousness nor external consciousness, nor both. It is not conscious nor unconscious. It is unseen, non-transactionable, ungraspable, without definition, unthinkable, without representation.”
The above examples demonstrate the samaṣṭi aspect.
Admittedly, the Upaniṣads contain more teachings on samaṣṭi, as seen in the various meditation aids such as madhuvidyā (Bṛ Up) and pañcāgni vidyā (Ch Up). This is because Upaniṣads are specifically meant to be pedagogical texts for the spiritual aspirant (sādhaka), whereas the Samhitā mantras are the expressions of deep vision of the ṛṣis who are the spiritually accomplished (siddha). The siddha has seen both the samaṣṭi and vyaṣṭi aspects of reality, and sings ecstatically about both of those aspects. The sādhaka must focus on moving from the vyaṣṭi of the everyday world to the samaṣṭi.
Obviously from the above discussion, we see that the vyaṣṭi-samaṣṭi pair has meaning only in a realm of existence which exhibits aspects of both. If the frame of reference is always purely one of them and never the other, then from that frame there can be no realization of either of them. This is a paradox that has also seen a lot of thought in Hindu tradition—
For example, even in the Ṛgveda, RV 10.129.7:
“यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन्त्सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद” — “yo asyādhyakṣaḥ parame vyomantso aṅga veda yadi vā na veda”
“The one who is the supreme, in the highest realm, he alone knows, or maybe he does not know.”
This mantra is wrongly interpreted as expressing agnostic or atheistic views. All it is saying is that the state of Brahman is the state of pure samaṣṭi, where there is nothing other than Brahman for it to know. So Brahman knows only itself, or it is as good as saying it knows nothing.
Another example is from classical Advaita teachings, where the significance of a human birth is emphasized repeatedly. It is only humans who are fortunate enough to experience the vyaṣṭi-samaṣṭi pair through the three states of consciousness (waking-dreaming-deep sleep). The realization of Ātman through the analysis of the three states (avasthā-traya-nyāya) is an important part of Advaita pedagogy. Here, the teaching is that the gods are so unfortunate because they do not experience the dreaming and deep sleep states, and hence they cannot attain the same realization of Ātman as human beings, and must take birth as human beings to attain mokṣa. Of course, this is a paradox of post-Vedic theology where the Devas are a separate class of beings subordinate to Brahman. Whereas in reality, the Devas are already part of the frame of existence of pure samaṣṭi of Brahman, which is why they do not have dreams or sleep.
References:
[1] Essential Nature of Agni in the Rig Veda
[2] Agni -- Part 2: Supreme ingularity, reconciliation of opposites
[3] Agni -- Part 3: Divine Darkness, or Light withing the Darkness, or Divine Death, or Death before Life
[4] Asura in the Rig Veda
Saturday, March 7, 2020
वेङ्कटेश-सुप्रभातस्तोत्रे बौद्धावतारस्यानुपलब्धिः
सामान्येनाधुना भूयिष्ठाः सनातनधर्मिणः सिद्धार्थगौतमबुद्धं भगवतो विष्णोरवतारमिति मन्यन्ते । परं पुरा न सर्वदा तथा ।
उदाहरणाय, श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातस्तोत्रे भगवदवतारगणनायां बुद्धो नाङ्गीकृतः —
“मीनाकृते कमठ कोल नृसिंहवर्णिन्
स्वामिन् परश्वथ तपोधन रामचन्द्र ।
शेषांशराम यदुनन्दन कल्किरूप
श्रीवेङ्कटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥”
—अत्रोल्लेखिता अवताराः — मत्स्यः, कूर्मः, वराहः, नरसिंहः, वामनः, परशुरामः, कोदण्डरामः, हलरामः, कृष्णः, कल्किः ।
इदं स्तोत्रं तु चतुर्दशशतमाने रचितं, तावता कालेन तु सर्वेऽपि बुद्धं जानन्ति स्म । परं न सर्वे बुद्धं भगवदवतारं मन्यन्ते ।
(Originally posted here: https://qr.ae/TcmKgm Oct 15, 2019)
कविकुलगुरुः कालिदासो विलासः
महाकविः कालिदासस्तु विश्वप्रसिद्ध इति त्वनुक्त्वैव ज्ञायते । यत्र महामहापण्डिताः महामहाग्रन्थानेव विलिख्य गताः, तत्र कोऽहमल्पमतिः कालिदासविषये शब्दमप्युच्चारितुं? अथवा मत्सदृशा अल्पमतिनैव बालिशान् शब्दानुपयुज्य कोलाहलं कर्तुमेवेदृश्यः अन्तर्जालीयपरिषदः सन्तीति मत्वाऽऽत्मानं सान्त्वये ।
कालिदासस्य बह्व्यः दन्तकथाः सन्त्येव । कस्याश्चिदनुसारेण कालिदासः जन्मतो न प्रतिभावान् कविः। सोऽतिमूर्खः कश्चित्सामान्यः ग्रामीणः सन्नेकदा इध्मकाष्ठाय कस्मिंश्चिद्वृक्षे कस्यांश्चिच्छाखायां तिष्ठन् तामेव शाखां छेत्तुमारभत । दैववशात् कश्चित् पार्श्वागन्तुकपुरुषः तं वीक्ष्य तत्क्षणमेव तं प्रबोध्यापायाद्रक्षितवान् । आनुषङ्गिकया, स पुरुषः तद्राज्यस्य महामात्य आसीत् ।
महामात्यस्य पुत्रः राजकुमार्यामनुरक्तः सन् यया कया विधिना तां परिणेतुकामः पितरं प्रेरितवान् । परं यदा महामात्यः राजानमेतद्विषये अभ्यमन्त्रयत्, राजा तु स्वयं कुमारी वरं वृणुते इत्यवदत् । परं सा त्वतीव विद्यासम्पन्नगर्विता नैकमपि पुरुषं स्वसमानं मत्वा न कमपि वृणीते । अवमानितंमन्योऽमात्यः गुह्येन तमवमानं प्रतीकर्तुमुपायं विचचार । अन्ते एवं करोमीति निश्चयं गतः — राजकुमार्याः गर्वभङ्गं साधितुं कश्चिन्मूर्खशिरोमणिः युक्त्या अतिबुद्धिमद्वत् प्रदर्श्य तस्याः सह विवहितः भवति चेत्, राजकुमारी सर्वदा विनश्यतीति ।
अस्योपायस्य निर्वाहहेतुकोऽभवदस्माकं भविष्यत्कालिदासः । यदा राजकुमारी मूर्खं परीक्षितुं प्रश्नान् करोति स्म, प्रच्छन्न अमात्यः गुह्येन मूर्खायोत्तराणि ददाति स्म । अन्ते राजकुमारी मूर्खस्य ज्ञानं प्रशंस्य तं पतिं वृणोति स्म ।
किञ्चित्कालं सर्वं सौख्येन प्रचलितमासीत् । तत एकदा मूर्खः पतिः उष्ट्रं दृष्ट्वा “उट्र” “उट्र” इत्यवदत् । तच्छ्रुत्वा राजकुमारी अतिविभ्रमिताभवत् । किमयं मे पतिः सुपण्डितः सन्नेतावदपण्डितवद्वदतीति । पुनःपुनः परिशीलनानन्तरं पतिः मूर्ख इति निश्चयं गता दुःखार्ता राजकुमारी स्वां वञ्चितामभिज्ञाय किमिदानीं कर्तव्यमिति सुदीर्घं चिन्तिता । वञ्चकैः पराभवं न भवेदिति सुदृढनिश्चयेन सा पतिं बुद्धिमन्तं कर्तुं तं भगवतीं कालीमुपासितुं प्राचोदयत् । सोऽपि राजकुमारीं प्रति प्रीतिमापन्नः तस्याः दुःखनिवारणार्थं महत्प्रयत्नं कर्तव्यमेव हीति निर्धार्य कस्मिंश्चिन्निर्जनप्रदेशे स्थितं कालीमन्दिरं गत्वा तत्र स्थात्वा चिरकालं देव्या उपासनं कृतवान् ।
मासाः व्यतीताः, वर्षाण्यपि व्यतीतानि । अन्ते तपोतुष्टा देवी तस्मै प्रादुर्भूत्वा वरं वृणीष्वेति कथिता । (अत्र कथायां द्वितीयो भेदः विद्यते यत् राजकुमार्युपदेशानुसारेण मूर्खः कालीमन्दिरं गत्वा यदा देवी संचाराय रात्रौ बहिर्गच्छति तदा मन्दिरद्वारान् अन्तरतो बद्ध्वा देवीमेवावरुध्य वरं बलाद्याचितवानिति । मह्यं तु प्रथमं कथनं रोचते, न द्वितीयं।) मां विद्यावन्तं बुद्धिमन्तं कलावन्तं प्रतिभान्वितं करोत्विति ययाचे । तस्यास्तथेत्युक्तिसत्वरमेव तस्य मुखादपूर्वसौन्दर्यभरितानि स्तुतिपद्यानि निःसृतानि । एतान्येव “श्यामलादण्डकम्” इति स्तोत्रेण प्रसिद्धानि —
“माणिक्यवीणामुपलालयन्तीं मदालसां मञ्जुलवाग्विलासां ।
माहेन्द्रनीलद्युतिकोमलाङ्गीं मातङ्गकन्यां मनसा स्मरामि ॥
चतुर्भुजे चन्द्रकलावतंसे कुचोन्नते कुंकुमरागशोणे ।
पुण्ड्रेक्षुपाशाङ्कुशपुष्पबाणहस्ते नमस्ते जगदेकमातः ॥”
इत्यादीनि । सम्पूर्णं स्तोत्रमत्र प्राप्यते — https://sanskritdocuments.org/do...
अस्मिन् चलच्चित्रे अस्य सन्दर्भस्य अत्यद्भुतं निरूपणं कृतमस्ति —
एतद्दृष्ट्वा रोमाञ्चनश्च बाष्पेक्षणश्च भवामि प्रतिवारम् !!
तदनन्तरं सः कालिदास इति नाम धृत्वा गृहमागच्छति । पत्नीं राजकुमारीं सुसंस्कृतभाषया आह्वयत्येतैः शब्दैः — “प्रिये ! अनावृतकपाटं द्वारं देहि !” इति । तच्छ्रुत्वा पतिरित्यनभिज्ञायैव सा प्रतिवदति — “अस्ति कश्चिद्वाग्विशेषः !” इति ।
अनन्तरं कालिदासः एतानि पदान्युद्धृत्य त्रयाणां काव्यानामादिमपदरूपेणोपयुयुजे । यथा —
“अस्ति” इति पदेन “कुमारसम्भव” महाकाव्यस्यादिमं पद्यम् निर्व्यूढम् —
“अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः ।
पूर्वापरौ तोयनिधी विगाह्य स्थितः पृथिव्यामिव मानदण्डः ॥”
“कश्चित्” इति पदेन “मेघदूत” काव्यमारब्धम् —
“कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्तः
शापेनास्तंगमितमहिमा वर्षभोग्येण भर्तुः ।
यक्षश्चक्रे जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु
स्निग्धच्छायातरुषु वसतिं रामगिर्याश्रमेषु ॥”
“वाक्” इति पदेन “रघुवंश” महाकाव्यमारब्धम् —
“वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥”
कालिदासस्य वैशिष्ट्यं तस्य सौन्दर्यसूक्ष्मेक्षिका इति मे मतिः । विशेषतः प्रकृतिसौन्दर्यस्य सूक्ष्मविस्तारवर्णनं नान्यः कविः कालिदासरीत्या कर्तुं समर्थः । भाषाप्रयोगास्त्वपूर्वसौन्दर्यभरिताः सन्ति । उदाहरणाय —
१ — अभिज्ञानशाकुन्तलनाटके दुष्यन्तस्य मृगानुसरणसन्दर्भे मृगस्य वर्णनमतिरमणीयमस्ति —
ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दत्तदृष्टिः
पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायं ।
दर्भैरर्धावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवर्त्मा
पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यां प्रयाति ॥
२ — मेघदूतकाव्ये, एकपक्षे कविः यक्षस्य ध्वनिना वदति, अपरपक्षे यक्षं दूरे स्थित्वा निरीक्ष्य विश्लेषयति —
धूमज्योतिःसलिलमरुतां सन्निपातः क्व मेघः
सन्देशार्थाः क्व पटुकरणैः प्राणिभिः प्रापणीयाः ।
इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन् गुह्यकस्तं ययाचे
कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु ॥
कालिदासस्य प्रशंसापद्यानि
अत्रापि नास्ति किञ्चिन्नवीनं निवेदनीयमनिवेदितं पण्डितैः । तर्हि केवलमात्मसन्तुष्ट्यर्थं क्रियतेऽयं शब्दव्यापारः ।
१ — उपमालङ्कारराजोऽसौ कालिदासः । तत्रैकः श्लोको भवति —
“उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम् । दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः ॥”
२ — चमत्कारपद्यमेकमस्ति —
“पुरा कवीनां गणनाप्रसङ्गे कनिष्ठिकाधिष्ठितकालिदासः ।
अद्यापि तत्तुल्यकवेरभावादनामिका सार्थवती बभूव ॥”
३ — जयदेवविरचितं संस्कृतकवीनां वर्णयितृपद्यम् —
“यस्याश्चोरश्चिकुरनिकरः कर्णपूरो मयूरो
भासो हासः कविकुलगुरुः कालिदासो विलासः ।
हर्षो हर्षो हृदयवसतिः पञ्चबाणस्तु बाणः
केषां नैषा कथय कविताकामिनी कौतुकाय ॥”
कालिदासस्यापरा दन्तकथा इत्थं भवति —
“भोजनं देहि राजेन्द्र घृतसूपसमन्वितम् । माहिषं च शरच्चन्द्रचन्द्रिकाधवलं दधि ॥”
इदं पद्यं यदि किंचित् हास्यास्पदमिव दृश्येत् ननु तत्र न कश्चन संशयः स्यात् । बह्व्य एव सन्ति कालिदासस्य दन्तकथाः । इयमप्येका वर्तते यत् केचन नवकवयः भोजराजस्यास्थाने प्रतिष्ठामिच्छन्तोऽचिन्तयन् — “यद्यस्माभिरेकमतिरमणीयं पद्यं रचितं तर्हि राजसम्मुखे तच्छ्रावयित्वा प्रतिष्ठां लब्ध्वा आस्थानकवयो भविष्याम” इति । परं नैव मनोरथः केवलः साधयति काव्यप्रतिभां खलु!
ते नवकवयः प्रथमां तु पङ्क्तिं साधारणामेवारचयन् किंतु नैव पद्यपूरणं कर्तुं शक्ताः । विवशास्ते कालिदासमेवाश्रयन् । स कालिदासः साधारणां तां भोजनभिक्षखाद्यवस्तुवर्णिनीमपि पङ्क्तिं नीत्वा तादृगेव खाद्यवस्तुमाश्रित्यासाधारणां द्वितीयां पङ्क्तिं रराच ।
परं भोजराजः स्वयं किञ्चित्कृतकाव्यपरिश्रमः पद्यस्य प्रथमाद्वितीययोर्पङ्क्त्योर्मध्ये असंरब्धत्वमवगाहयत् । नैकैव शैली दृश्यतेऽस्मिन् पद्ये, द्वितीयायां पङ्क्तौ दध्नः तादृगतिरमणीयं वर्णनं तु केवलं कालिदासस्य कृतिर्भवितुं शक्नोतीति च निश्चयं गतः । तेषां कवीनामनैतिकमाचारं दण्डयितुमिच्छन् राजापृच्छत्तान् कवीन् — “सत्यं वदत कस्येयं कृतिरिति, अथवा मरणमनुप्राप्स्यत” इति । भयभीतास्ते कवयः सत्यमेवावदन् । अतएवोक्तं — “उपमा कालिदासस्य” इति । नान्यः कश्चित्कविरुपमाप्रयोगे कालिदाससमक्षं प्रतिभासति । पुनःपुनरपि पठ्यते, उक्त्वा पुनरालोच्यते मयेयं पङ्क्तिः न संतृप्तिर्नैव श्रमः ध्यात्वा ध्यातुं वास्याः सौन्दर्यम् ॥
(Originally posted here: https://qr.ae/TcmK9h Oct 9, 2019)
अद्वैतसिद्धान्तं प्रति अन्यसिद्धान्तिनामाक्षेपः
अद्वैत-विशिष्टाद्वैत-द्वैतसिद्धान्तानुयायिनां मध्ये तु नितरामेव विवादः प्रचलित एव । तत्र अनद्वैतसिद्धान्तानुयायिनोऽद्वैतं प्रति बहूनाक्षेपान् कृतवन्तः । यदि ते आक्षेपाः विप्रतिपन्नाः सन्ति वा न वा इत्यत्र न विचारणीयम् । न चाहं वेदान्तसिद्धान्तेषु वाचस्पतिमिश्रवद्वा माधवाचार्यवद्वा परिच्छेदसमर्थः ।
तर्हि यथामतिविरिचितं ममैकं पद्यमत्र प्रस्तुतमस्ति —
“अद्वैतखण्डनम्”
नेति नेतीति निगमबद्धवचनं
जगन्मिथ्येति ब्रह्मसत्ताप्रवचनम् ।
तस्मिन्नपि रूपरसगुणनिषेधः
शून्याराधनोऽयं पुमान् मोहमेधः ॥
(Originally posted here: https://qr.ae/TWAr19 Oct 8, 2019)
Subscribe to:
Posts (Atom)